De Prof. Dr. Peter Gilles vum Insitut fir Lëtzebuergesch Linguistik op der Uni.lu schafft zanter Joren dorunner, d'Chamber fir déi divers Bevëlkerung am Land méi zougänglech ze maachen.
Obwuel Franséisch net nëmmen eng vun den offiziellen Amtssproochen ass, mä och an allen offizielle juristeschen Texter benotzt gëtt, sinn déi meescht Debatten an der Chamber op Lëtzebuergesch.
"Wann ee bedenkt, datt dat nëmmen 50% vun der Bevëlkerung versteet, da gëtt et offensichtlech e Besoin, dës ëffentlech Decisiounen, Organisatiounen an Institutiounen fir déi ganz Bevëlkerung zougänglech ze maachen", sou de Gilles am Gespréich mat RTL Today.
Eréischt viru ronn zéng Joer hunn d'Méiglechkeete sech mat der Entwécklung vun den "Deep Learning"-Algorithme komplett verännert. Domat huet de Professer, dee säin akademeschen Hannergrond an der computer-linguistescher Fuerschung huet, 2022 endlech e Wee fonnt, fir seng Ziler ze realiséieren.
"Ech hunn d'Méiglechkeet fonnt, mat der Chamber zesummenzeschaffen, fir [Deep Learning fir d'Lëtzebuergescht] weider z'entwéckelen", seet hien. "Besonnesch fir eng kleng Sprooch. All déi kleng Sprooche ginn net vergiess, mä et ass vill méi schwéier, Systemer fir si ze entwéckelen."
Am Gespréich mat RTL Today huet den Doktorand Nils Rehlinger erkläert: "Google Translate kann aus dem Lëtzebuergeschen iwwersetzen an och an d'Lëtzebuergescht. Wat d'Qualitéit ugeet, wann een et mat méi grousse Sprooche wéi Däitsch, Franséisch oder Englesch vergläicht, hänkt se nach hannendrun. Mir probéieren dat ze verbesseren."
Eng ambitiéis, méi-stufeg Initiativ vun der Uni Lëtzebuerg, finanzéiert an entwéckelt an Zesummenaarbecht mat der Chamber, ass 2022 gestart ginn.
"Mir hunn als éischt eise System LuxASR entwéckelt, fir lëtzebuergesch Rieden ze transkribéieren," sou de Peter Gilles. Dës Technologie gëtt scho fir den internen Alldag an d'Transkriptioun vu Reuniounen an der Chamber agesat.
D'Trainéiere vun engem Large Language Model (LLM) op Lëtzebuergesch geschitt op déi selwecht Aart a Weis wéi bei all anerer Sprooch: mat enger grousser Quantitéit un Text fir Aufgaben am Beräich vun der natierlecher Sproochveraarbechtung.
LuxASR gëtt gréisstendeels op Rieden aus der Chamber an och op Donnéeë vun RTL, Gemengen an dem Radio 100,7 trainéiert. Awer all déi Donnéeë ginn nach net duer, fir e wierklech gudde Modell ze bauen.
"Mir kreéieren d'Modeller net vu Grond op, well dat géif enorm Ressourcen erfuerderen," erkläert de Rehlinger. "[Amplaz] loosse mir méi grouss a besser Modeller d'Donnéeë iwwersetzen an duerno gi mir se un eise Modell weider, fir datt eise méi klenge Modell sech nach e bëssen verbessere kann."
No Joren Training an ongeféier 50 Modeller, déi iwwer d'Joren entwéckelt a verbessert goufen, ass LuxASR elo prett fir d'Produktioun.
De Chamberpresident Claude Wiseler, huet eis weider Ablécker an d'Aféierung vun der neier Technologie ginn.
"Mir benotze se fir intern Zwecker, fir eis Aarbecht ze vereinfachen an ze strukturéieren, fir eng Transkriptioun vun deem ze maachen, wat an der Chamber gesot gëtt," huet hien erkläert a verweist domat op d'verfassungsméisseg Flicht, all Wuert aus de ëffentleche Sëtzungen ze dokumentéieren.
D'Parlamentsdiskussiounen an Debatten, déi fir d'Ëffentlechkeet zougänglech sinn, ginn zanter dem 19. Joerhonnert manuell festgehalen. Eng Praxis, déi elo duerch Kënschtlech Intelligenz ergänzt gëtt.
Bei de Kommissiounssëtzunge gëtt d'KI‑Transkriptioun och benotzt, fir Notizen ze maachen oder Diskussiounen zesummenzefaassen. An dësem Fall ginn déi KI‑generéiert Transkriptiounen nom Produzéiere grammatikalesch a qualitativ gepréift.
Mat der Technologie scho prett, ass de nächste Schrëtt bal ofgeschloss: Lëtzebuergesch Dialoger an Echtzäit a Lëtzebuergesche Text iwwersetzen.
"D'Ënnertitelen online ze setzen, hëlleft eis bei zwou Saachen: éischtens natierlech bei Leit déi Schwieregkeete mam Gehéier hunn, an zweetens, well vill Leit ouni Toun Fernsee kucken, zum Beispill am Bus, am Zuch oder um Handy. Si kënnen d'Ënnertitele liesen, ouni mussen ze lauschteren," sou de Claude Wiseler.
En anere Virdeel vun de lëtzebuergeschen Audio‑an‑Text‑Ënnertitelen ass, datt se och deene Leit hëllefen, déi schonn e bësse Lëtzebuergesch kënnen, awer nach net fléissend schwätzen. "Liesen ass méi einfach wéi lauschteren, also kënnen d'Leit mat engem niddrege Lëtzebuergesch‑Niveau besser matverfollegen, wann se d'Ënnertitelen hunn“, huet de Chamberpresident bäigefüügt.
Dat ultimatiivt Zil ass nach méi ambitiéis: LuxMT, e Modell, dee grad entwéckelt gëtt, soll automatesch lëtzebuergesch Parlamentsdebatten transkribéieren, dokumentéieren an iwwersetzen , mat méisproochegen Ënnertitelen an Echtzäit op Franséisch, Däitsch, Portugisesch an Englesch.
Esou gutt wéi e Modell och ka sinn, wann et ëm eppes esou Wichteges geet wéi eng parlamentaresch Debatt, bleift de Risiko ëmmer bestoen. Beim LuxMT stellt sech d'Fro, wou d'Grenz vun der Risiko-Toleranz läit.
"Egal fir wat ee KI benotzt bei eis fir d'Transkriptioun oder Iwwersetzungen, muss een eng Risiko-Evaluatioun maachen", sou den Nils Rehlinger. "Wéi riskant si Feeler? Huet dat grouss Konsequenzen oder ass et akzeptabel wann et kleng Feeler sinn?"
"Wann ee sech an engem Beräich befënnt, wou de Risiko héich ass, zum Beispill an der Medezin oder am Recht, muss natierlech e Mënsch mat an de Prozess abezunn ginn".
Fir LuxMT ass et virun allem d'Vitesse an d'Quantitéit vum Material, déi d'KI-Benotzung sënnvoll maachen, mä d'Ekipp erkennt hir Limitten un.
"Kee Modell, och net dee beschten op Englesch, ass zu 100 % zouverlässeg", betount de Professer Gilles. "D'Chamber ass e sensibelt Thema . An Echtzäit kéint ee séier Mëssverständnesser schafen, well een et net direkt korrigéiere kann. Et leeft um Fernsee, et ass an der Welt."
Zousätzlech Erausfuerderunge stelle sech duerch spezifesch Wierder a Ausdréck, déi eng Maschinn net kenne kann.
"Dat wäert och esou bleiwen, besonnesch idiomatesch Ausdréck, Nimm, Markennimm oder Institutiounen, déi ganz landesspezifesch sinn," ergänzt hien. "Dat kënnen, mengen ech, nëmme Mënschen léisen."
Den Nils Rehlinger erkläert, datt déi nächst Schrëtt d'Zesummenaarbecht mat professionellen Iwwersetzer sinn: "Dat ass fir eis wierklech op d'Sprooch ze konzentréieren, déi spezifesch fir d'Lëtzebuerger Parlament ass, zum Beispill d'Terminologie, déi juristesch Begrëffer, fir de Modell geziilt op dëse Gebrauchsfall ze spezialiséieren."
Eng méiglech Léisung kéint eng verzögert Iwwersetzung sinn, bei där eng Persoun als Kontrollinstanz agräift, fir d'Resultater ze iwwerpréiwen an ze verbesseren. Eng aner Approche ass déi, un déi d'Gesellschaft sech mëttlerweil gewinnt huet: ze verstoen, datt Ënnertitelen an Echtzäit engem Zweck déngen an net un d'Perfektioun wëllen drukommen.
Zu Lëtzebuerg opgewuess an schonn a jonke Joren d'villfälteg sproochlech Hannergrënn vu senge Kolleegen ze schätze geléiert, gesäit de Nils Rehlinger sech als Verfechter vun der Méisproochegkeet. Hie gesäit dëse Projet als eng richteg Chance, fir d'Accessibilitéit am Land ze verbesseren.
"D'Thema vun der Villsproochegkeet zu Lëtzebuerg gëtt oft gespléckt tëscht deenen, déi sech fir d'Lëtzebuergescht asetzen, an deenen, déi sech fir d'Villsproochegkeet asetzen“, seet hien. "Ech fannen et e bësse komesch, datt et esou schwéier schéngt, béides gläichzäiteg ze maachen. D'Villsproochegkeet ass e wichtege Bestanddeel dovun, wat Lëtzebuerg esou besonnesch mécht."
De Peter Gilles ergänzt, datt d'Dräisproochegkeet vum Land an seng international Präsenz d'Noutwendegkeet vun enger besserer Accessibilitéit nach eemol ënnersträichen.
"Et ass just duerch Flexibilitéit, datt mir als lëtzebuergesch Natioun e funktionellt a liewegt Zesummeliewe mat eise ville Sprooche kënnen definéieren", seet hien.
Fir de Claude Wiseler ass d'Realitéit vun Iwwersetzungen an Echtzäit am Parlament eng spannend an encouragéierend Entwécklung.
"Wann een an engem Land lieft, soll een Zougang dozou hunn, wat geschitt", erkläert hien. "Och wann d'Awunner net wielen däerfen oder net wëllen, si si trotzdeem betraff. A wann ee betraff ass, huet een d'Recht et ze verstoen."
Wat him och wichteg ass: Integratioun:"Mir wëllen, datt d'Leit sech zu Lëtzebuerg integréieren, sech doheem fillen an iergendwann an hirem Liewen d'lëtzebuergesch Nationalitéit unhuelen an Interesse un deem hunn, wat hei geschitt, un der Politik interesséiert sinn“, sou de Chamberpresident. "Ech fannen et wichteg, hinnen op d'mannst d'Méiglechkeet ze ginn, et ze verstoen."
Och wann d'Méiglechkeeten ëmmer méi grouss ginn, ass de nächste Schrëtt fir d'Chamber kloer.
"Wat mir am Parlament probéieren, ass e KI‑Instrument ze hunn, dat Ënnertitelen op Lëtzebuergesch fir d'Debatten erstellt", erkläert de Claude Wiseler. "Mir si bal prett, dat ëmzesetzen. Den nächste Schrëtt wäert sinn, automatesch Iwwersetzungen op Franséisch an op Englesch ze hunn, sou datt een op YouTube nokucke kann: D'Chamber mat Ënnertitelen."
Nieft der Aarbecht vun der Uni gëtt nach weider geschafft.
En Chatbot, deem ee Froen op Lëtzebuergesch stelle kann, ass amgaangen, entwéckelt ze ginn. Eng Smartphone‑App, déi lëtzebuergesch Sproochnoriichten an Text ëmsetzt, ass schonn disponibel fir Android an iOS, eng Web‑Versioun gëtt et och.
Géint Enn 2026 oder Ufank 2027 plangt d'Ekipp eng Ëmfro, fir d'Qualitéit vun de KI‑Iwwersetzungen ze bewäerten. D'Resultater sollen hëllefen, d'Systemer nach weider ze verbesseren.
